Postijiet Storiċi

Torri Cumbo

Dan it-torri kif inhu llum inbena madwar is-seklu 19 u jieħu ismu mill-familja ‘Cumbo’ li kienet toqgħod fih. Dan it-torri u l-art tiegħu huma magħluqa b’ħajt għoli tal-konfini. It-torri innifsu huwa bini ta’ tliet sulari, imdawwar bil-ġonna tiegħu li jokkupaw il-post fi ħdan il-preċinti tat-torri. F’din l-istess żona hemm ukoll il-kwartieri tas-servers u l-coach-houses.

Cumbo Tower fir-rigward tas-sid tal-passat u storiku tiegħu, Julius Cumbo, kien avukat kriminali magħruf fi żmienu. Barra minn hekk, okkupa wkoll il-kariga ta’ ġurat tal-Imdina Universitas (gvern lokali). Miżżewweġ lil Vittoria Manduca, kellhom tifla, Marianna. Din it-tifla hija l-protagonista ta’ waħda mil-leġġendi magħrufa ta’ dak iż-żmien – il-Leġġenda tal-Għarusa tal-Mosta.

Torri Cumbo

Verżjoni waħda tgħid li fl-1526, Marianna kienet inħakmet fi tħejjijiet tal-aħħar minuta biex tgħarreġ lil Toni, membru żagħżugħ tal-familja qawwija Manduca. Waqt li kienet fit-Torri, il-kursari tal-Kosta tal-Barbarija, megħjuna minn eks skjav fis-servizz tal-familja Cumbo, daħlu fir-residenza ta’ Marianna u ħarġuha fil-jasar. Toni, il-futur żewġha sar jaf li l-maħbuba tiegħu ttieħdet Tripli. Għalhekk, ippreżenta bħala negozjant tas-suf, mar f’dik il-belt biex isalvaha. Dan irnexxielu jagħmel, iżda minħabba l-viċissitudini tagħha fl-iskjavitù, l-għażiża tiegħu Marianna mietet ftit wara li waslet Malta, imnikket mill-popolazzjoni kollha.

Dolmen

Dolmen li jinsab fil-periferija tal-Mosta fiż-żona msejħa Santa Margerita, iż-żewġ dolmen li nstabu hemmhekk imorru lura għall-Perjodu taż-Żmien tal-Bronż f’Malta (2500-700 Q.K.).

Kull dolmen jikkonsisti f’żewġ blat kbar mgħottija minn terz li jinsab fuq it-tnejn l-oħra li jiffurmaw speċi ta’ kostruzzjoni ta’ ‘mejda’. Id-dolmen kien jintuża għal skopijiet funerarji, peress li kienet titpoġġa urna bl-irmied tal-mejjet fl-ispazju ffurmat mill-istruttura ta’ tliet ġebel.

Katakombi Ta' Bistra

Il-Katakombi Ta’ Bistra dawn huma postijiet ta’ dfin Kristjani bikrin li jinsabu fiż-żona magħrufa bħala ‘il-Bisbezija’ qrib Targa Gap. Dan l-ipoġew (sit taħt l-art) imur lura għall-1 seklu E.K.

Il-grupp ta’ katakombi Ta’ Bistra jinkludi tipi differenti ta’ kmamar tad-dfin u l-imwejjed tipiċi tal-agape, karatteristika inseparabbli ta’ dawn is-siti funerarji tal-bidu Kristjani. Minbarra dawn il-katakombi, hemm oħrajn imxerrda f’diversi partijiet tal-lokalità (bħal dawk li jinstabu ġewwa l-Forti Mosta u f’Wied il-Għasel).

Mitħna tar-riħ

Mitħna fi żmien meta r-riħ kien sors ewlieni ta’ enerġija, l-imtieħen tar-riħ kienu pedament fit-tħin tal-qamħ u ċereali oħra. Fil-Mosta kien hemm numru ta’ mtieħen u wieħed minnhom huwa ta’ avviż speċjali.

Din, l-eqdem waħda li għadha teżisti, tmur lura għas-seklu 18. F’kitba kommemorattiva mehmuża ma’ din l-istruttura nitgħallmu li din il-mitħna ġġib l-isem ta’ ‘Ġesù ta’ Nazaret’. L-arkitett tiegħu kien Francesco Zerafa u l-bini kien Surmast Nicola Camilleri tas-Siġġiewi.

Fuq il-bieb prinċipali ta’ din il-mitħna hemm l-arma tal-Gran Mastru Gregorio Carafa (1680-1690) li tista’ tindika li diġà kienet teżisti struttura preċedenti qabel il-bini preżenti li juri d-data tal-1757.

Illum din il-mitħna hija biss tifkira tal-oriġinali. Għalkemm l-istruttura tal-ġebel hija pjuttost ippreservata, madankollu l-armi u l-armar tat-tarzna spiċċaw kompletament neqsin hekk kif iż-żmien u l-elementi wrew l-effetti tagħhom. B’hekk l-eqdem mitħna tar-riħ fil-Mosta, illum hija biss relikwa ta’ età preindustrijali.

Wied il-Għasel u Wied l-Isperanza

Wied fil-biċċa l-kbiraFir-realtà dawn jagħmlu parti minn wied wieħed twil (wied) li jilħaq tul ta madwar 14.4 km (9 mili). Jibda minn Wied il-Qlejgha, iwassal g[al Wied l-Isperanza li jsir Wied il-Ghasel, u jerġa’ jibdel isimha g[al Wied Filep hekk kif joqrob lejn is-Salina u l-baħar. L-aktar żewġ sezzjonijiet magħrufa huma Wied l-Isperanza u Wied il-Għasel. Tal-ewwel tieħu isimha mill-kappella tal-ġenb tat-triq li twaqqfet hemm fl-1760, filwaqt li tat-tieni ġġib isimha mill-għasel li, skont twemmin komuni, kien tant abbundanti fil-passat. Skont il-folklor, in-naħal numerużi kienu jipproduċu tant għasel fid-doqqajs tagħhom li jinsabu fix-xquq tal-blat li, f’xi punti, dawn l-għasel ixerrdu żżejjed u nixxew tul dan il-wied kollu.

Wied il-Għasel u Wied l-Isperanza

Dan il-wied fil-Mosta huwa pjuttost pittoresk u għad irid jitqies bħala kenn relattivament naturali, minħabba l-konsegwenzi ta’ żvilupp modern li ma jaħrab xejn f’isem il-‘progress’. F’dan it-tul tal-wied tal-Mosta hemm tliet kappelli li jinsabu mal-ġenb: San Pawl tal-Qlejgħa (dedikati lin-Nawfraġju ta’ San Pawl), Tal-Isperanza, u San Pawl l-Eremita. Hemm ukoll tliet pontijiet li jaqsmu l-wied tal-Mosta f’punti differenti. Kull wieħed jieħu l-isem mit-taqsima li jaqsam, hekk: pont (pont) tal-Qlejgħa, pont ta’ l-Isperanza u pont ta’ Wied il-Għasel.

Wied il-Għasel u Wied l-Isperanza

Dan il-wied fil-Mosta jagħmel parti minn wied wieħed twil (wied) li jilħaq tul ta’ madwar 14.4 km (9 mili). Jibda minn Wied il-Qlejgha, iwassal g[al Wied l-Isperanza li jsir Wied il-Ghasel, u jerġa’ jibdel isimha g[al Wied Filep hekk kif joqrob lejn is-Salina u l-baħar. L-aktar żewġ sezzjonijiet magħrufa huma Wied l-Isperanza u Wied il-Għasel. Tal-ewwel tieħu isimha mill-kappella tal-ġenb tat-triq li twaqqfet hemm fl-1760, filwaqt li tat-tieni ġġib isimha mill-għasel li, skont twemmin komuni, kien tant abbundanti fil-passat. Skont il-folklor, in-naħal numerużi kienu jipproduċu tant għasel fid-doqqajs tagħhom li jinsabu fix-xquq tal-blat li, f’xi punti, dawn l-għasel ixerrdu żżejjed u nixxew tul dan il-wied kollu.

Victoria Lines

Tul il-Fault il-Kbir kollu, li taqsam il-gżira ta’ Malta fi tnejn, tmexxi linja difensiva ta’ fortifikazzjonijiet magħrufa kollettivament bħala Victoria Lines. Fil-Mosta dawn jistgħu jiġu identifikati fid-difiżi taħt l-ismijiet tad-Dwejra Lines, Targa Battery, Fort Mosta u l-ħajt fortifikat li jgħaqqadhom flimkien. Il-Victoria Lines inbnew f’perjodu ta’ madwar 30 sena (bejn l-1870 u l-1899). Kienu msemmijin għar-Reġina Victoria meta fl-1897 kienet qed tiċċelebra l-ġublew tad-djamanti jew is-60 anniversarju tar-renju tagħha. Fl-inħawi tal-Mosta l-Victoria Lines huma ppreservati tajjeb u, speċjalment is-sezzjoni li timxi mal-ġnien pubbliku ‘Ġnien l-Għarusa tal-Mosta’ (ħdejn Targa Gap) li twassal għall-Forti Mosta hija aċċessibbli u tista’ tiġi segwita b’faċilità Victoria Lines.

Batterija Targa

Fuq ix-xellug ta’ Targa Gap hemm fortifikazzjoni li nbniet apposta biex tiddefendi l-eskarpata pjuttost baxxa li tinsab f’din iż-żona. Barra minn hekk l-għolja fil-Bidnija tista’ tkompli thedded din il-pożizzjoni jekk ma jittieħdux prekawzjonijiet. Għalhekk, l-1887 rat il-bidu tal-bini tal-Batterija tat-Targa pentagonali, mifruda mill-bqija tal-linji tar-Rabat b’foss. Bħad-Dwejra Lines, Targa Battery tħallat tajjeb mal-inħawi li jospitawha.

Dwejra Lines

Fil-periferija tal-Mosta, li jħares lejn l-irħula tal-Bidnija u ż-Żebbiegħ, hemm ħajt difensiv fortifikat imsejjaħ il-Linji tad-Dwejra. Li jagħmlu parti mill-kumpless komprensiv ta’ fortifikazzjonijiet magħrufa bħala Victoria Lines, id-Dwejra Lines inbdew fl-1881 u sa l-ewwel snin tad-disgħinijiet kienu kważi lesti. Dawn il-linji fortifikati kienu maħsuba biex jinkludu numru ta ‘biċċiet tal-artillerija u pożizzjonijiet ta’ musketterija. Il-Linji tad-Dwejra jħalltu tajjeb mal-pajsaġġ tal-madwar u l-viżibilità tagħhom mill-avviċinament lejn l-art hija tant mrażżna li offrew lill-għadu li jinvadi ċans żgħir ħafna li jimmirahom. Dawn il-linji jkomplu bħala l-ħajt difensiv li jkopri l-Falka Gap. Lura fl-1732 taħt il-ħakma ta’ l-Ordni, il-Kavallieri kienu bnew l-intriċi ta’ Falca għall-istess għan ta’ difiża bħall-Linji tad-Dwejra mibnija mill-Ingliżi.

Fort Mosta

Installazzjoni militari Victoria li tmur lura għall-1878 u li tagħmel waħda mill-erba’ fortifikazzjonijiet ewlenin tal-Victoria Lines. Il-Forti Mosta tinsab fin-nofs tal-linji fortifikati li jagħtu fuq il-Fault il-Kbir, karatteristika ġeoloġika li tifred il-partijiet tat-Tramuntana tal-gżira ta’ Malta min-nofs tan-nofsinhar tagħha. Il-Forti Mosta, li jinsab fuq l-art ogħla li jħares lejn l-art t’isfel għal quddiem tiegħu kien iħares dan it-terren li kien meqjus bħala suxxettibbli għall-invażjoni mill-għedewwa tal-Imperu Ingliż fi sforz biex jaqbad u jikkontrolla lil Malta, bażi tant strateġika fl- nofs il-Baħar Mediterran. Il-Forti Mosta għandu jżomm pentagonali li huwa mħares b’foss u numru ta’ postijiet tal-kanuni tul il-perimetru tal-forti. Din il-fortifikazzjoni hija miżmuma tajjeb u tagħmel żjara interessanti kemm lid-dilettanti militari kif ukoll lil min ma jkunx inizjat.

Within the grounds of Fort Mosta there is also a small catacomb. Originally this was a neo-Punic shaft/tomb but this was enlarged and now depicts an early Christian catacomb complete with agape table.